اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و زیرساختارهای آن در سال 1404 در راستای ایفای مأموریتهای خود به عنوان صدای رسای بخش خصوصی رویکردی مبتنی بر عملگرایی و نوآوری را پیش روی خود قرار داد تا بر اساس آن نقش خود در نظام حکمرانی کشور را به مثابه نهاد حل مسئله ایفا کند.
هر چند اتاق ایران، اتاقهای استانی، اتاقهای مشترک، تشکلهای اقتصادی و کمیسیونهای تخصصی اتاق ایران در روزهای پایانی سال به منظور حفظ پایداری جریان، تجارت، تولید و اشتغال، همسو با سیاستهای کلان کشور، اولویتهای شرایط اضطرار را پیگیری کردند، در طول سال 1404 موارد ریشهای برای تسهیل تولید، تجارت و محیط کسبوکار را در دستورکار قرار دادند.
از اینرو در پرونده «اتاق ایران؛ نهاد حل مسئله» به تشریح و تبیین فعالیتهای اتاق ایران و زیرساختارهای آن در راستای حل مسئله در سال 1404 میپردازیم.
گزارشی که اکنون پیشرو داریم مربوط به کمیسیون کسبوکارهای نوین و دانشبنیان اتاق ایران است.
در سال گذشته برخی مسائل کلان و ساختاری نظیر قطعیهای مکرر اینترنت، تبعات جنگهای تحمیلی، تحریمهای بینالمللی و نوسانات شدید ارزی، به عنوان موانع اصلی پیش روی اقتصاد کشور مطرح شدهاند.
اگرچه این چالشها از اهمیت بالایی برخوردارند و حیات اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار دادهاند، اما متأسفانه گاهی چنان بر فضای رسانهای و گفتمان عمومی سایه انداختهاند که سایر موانع موجود اما کاملاً قابل حل، به حاشیه رانده شدهاند. در حالی که بسیاری از این مشکلات بزرگ (از جمله تحریمها و نوسانات ارزی) راهحلهای مشخصی دارند و با اتکا به دانش بومی و رویکردی ملی میتوان بر آنها فائق آمد.
از اینرو، کمیسیون کسبوکارهای نوین و دانشبنیان اتاق ایران در سال ۱۴۰۴ تصمیم گرفت تمرکز خود را نه بر موارد حاشیهساز و تکراری، بلکه بر رفع موانعی بگذارد که با وجود قابلیت حل شدن، به دلیل غفلت قبلی، سرعت بلوغ اقتصاد دانشبنیان و نفوذ فناوری در صنایع سنتی را کاهش میدادند.
• ناشناخته بودن ظرفیتهای قانون جهش تولید دانشبنیان: عدم آگاهی بدنه اصلی بخش خصوصی از مزایای «اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه» که منجر به عدم بهرهبرداری از منابع مالی قانونی میشود
• گسست میان نخبگان و بخش خصوصی: دشواری در جذب استعدادهای برتر در بنگاههای تولیدی و نبود سازوکار نظاممند برای انتقال دانش فنی
• چالشهای زیستمحیطی و فناورانه: بحرانهای اقلیمی (مانند کاهش تراز آب دریای خزر) و ضرورت یافتن راهکارهای دانشبنیان برای مقابله با چالشهای ملی
• موانع صادراتی محصولات پیشرفته فناورانه: پیچیدگیهای ارزیابی انطباق و استانداردهای بینالمللی که سهم دانشبنیانها را در صادرات غیرنفتی محدود کرده است
آسیبها: تمرکز صرف بر شرکتهای نوپا (Startup) و نادیده گرفتن دانشبنیان شدن «شرکتهای بزرگ» باعث شده است اقتصاد ملی از مواهب ارتقای بهرهوری محروم بماند. همچنین، عدم تدوین لیست اقلام راهبردی حوزه دانشبنیان، منجر به موازیکاری در واردات و تولید داخل میشود.
اهمیت حل مسئله: دانشبنیان شدن اقتصاد، تنها راه خروج از اقتصاد تکمحصولی و مقابله با تحریمهاست. اتاق ایران به عنوان پل ارتباطی، وظیفه دارد فناوری را به قلب خطوط تولید صنایع سنتی تزریق کند.
کمیسیون با حضور فعال در شوراهای عالی ریاستجمهوری و برگزاری پویشهای آموزشی استانی، نقشآفرینی کرد.
• حضور در شورای راهبری فناوریها: مشارکت مستمر در جلسات شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان در معاونت علمی ریاستجمهوری جهت تدوین آییننامههای اجرایی
• دیپلماسی نخبگان: همکاری با بنیاد ملی نخبگان در کارگروه تخصصی «جذب استعدادهای برتر در بخش خصوصی» برای حل چالش نیروی انسانی متخصص
• کنشگری در دولت و حاکمیت: حضور در کمیسیونهای علمی، فناوری و هوشمندسازی نهاد ریاست جمهوری و کمیسیون فرعی اقتصاد هیئت دولت جهت بازنگری در سیاستهای انتقال دانش و فناوری
• نهادسازی و ترویج استانی: برگزاری تورهای آموزشی در بیش از ۱۵ اتاق بازرگانی سراسر کشور (از تبریز و مشهد تا اهواز و بوشهر) برای تبیین ظرفیتهای ماده ۱۱ قانون جهش تولید دانشبنیان
اقدامات کمیسیون منجر به دستاوردهای ملموس و خروجیهای راهبردی زیر شد.
• مانعزدایی مالیاتی: تسهیل فرآیند بهرهمندی شرکتهای بزرگ از «اعتبار مالیاتی» که منجر به تحریک سرمایهگذاری بخش خصوصی در تحقیق و توسعه (R&D) شد
• تدوین اسناد بالادستی: مشارکت در تدوین «سند نقشه راه دانشبنیان شدن اقتصاد» با همکاری معاونت علمی و تهیه لیست اقلام راهبردی ۱۴۰۴ حوزه دانشبنیان
• توسعه صادرات: راهاندازی شورای سیاستگذاری رویداد ملی تقدیر از سرآمدان صادرات دانشبنیان و پیگیری فرآیندهای بینالمللی ارزیابی انطباق با همکاری سندیکای صنعت برق
• مشاوره تخصصی: راهاندازی «میز مشاوره تخصصی دانشبنیان» برای اعضای اتاق ایران برای تسهیل در فرآیند دانشبنیان شدن و ثبت محصولات فناورانه
نگاه نوآورانه، پایداری و امیدآفرینی
کمیسیون دانشبنیان اتاق ایران، با درک این حقیقت که تحول اقتصادی بدون جرئت ورود به حوزههای نوظهور و بیتوجهی به پایداری ملی امکانپذیر نیست، رویکردی سهوجهی را در پیش گرفته است: نوآوری جسورانه، مسئولیتپذیری زیستمحیطی، و بازآفرینی امید در نسل جوان.
• نوآوری جسورانه: عبور از مرزهای سنتی
کمیسیون با راهاندازی کارگروههای تخصصی در حوزههای بکر و آیندهدار نظیر اینترنت اشیا (IoT) و اقتصاد صنعت ورزش، مرزهای مرسوم کسبوکار را جابهجا کرده است. این اقدام نه تنها بازارهای نوظهوری را برای بخش خصوصی شناسایی میکند، بلکه زمینهساز شکلگیری زنجیرههای ارزش جدید متکی بر فناوریهای دیجیتال میشود. ورود به این عرصهها، نشاندهنده باوری عمیق به توان داخلی برای خلق ثروت از مسیرهای ناشناخته است.
• پایداری ملی: فناوری در خدمت محیط زیست
بحران کاهش تراز آب دریای خزر، تنها یک هشدار اقلیمی نیست؛ فراخوانی برای اقدام دانشبنیان است. کمیسیون با حمایت از طرحهای فناورانه برای پایش و مدیریت منابع آبی و ارائه راهکارهای سازگار با اقلیم، ثابت کرده است که پیشرفت اقتصادی هرگز نباید به بهای نابودی سرمایههای ملی تمام شود. این نگاه «پایداری هوشمند»، الگویی برای سایر صنایع خواهد بود تا دغدغههای زیستمحیطی را نه به عنوان مانع، بلکه به عنوان فرصتی برای نوآوری ببینند.
• امیدآفرینی: سرمایهگذاری بر مغزهای جوان
واقعیترین شکل امید، دیده شدن تواناییهای جوانان در متن پروژههای بزرگ ملی است. کمیسیون با ایجاد پل میان نخبگان جوان و بنگاههای صنعتی بزرگ، مسیر «ماندن در ایران تولیدی و فناور» را هموار کرده است. این پیوند، نه تنها از خروج ژنهای هوشمند جلوگیری میکند، بلکه باور دیروز را به واقعیت امروز بدل میسازد: آینده ایران، در مغزهای خلاق فرزندانش ساخته میشود و هر جوانی که امروز وارد خط تولید یک شرکت دانشبنیان میشود، خود نماد یک «امید متحرک» برای کل جامعه است.