اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و زیرساختارهای آن در سال 1404 در راستای ایفای مأموریتهای خود به عنوان صدای رسای بخش خصوصی رویکردی مبتنی بر عملگرایی و نوآوری را پیش روی خود قرار داد تا بر اساس آن نقش خود در نظام حکمرانی کشور را به مثابه نهاد حل مسئله ایفا کند.
هر چند اتاق ایران، اتاقهای استانی، اتاقهای مشترک، تشکلهای اقتصادی و کمیسیونهای تخصصی اتاق ایران در روزهای پایانی سال به منظور حفظ پایداری جریان، تجارت، تولید و اشتغال، همسو با سیاستهای کلان کشور، اولویتهای شرایط اضطرار را پیگیری کردند، در طول سال 1404 موارد ریشهای برای تسهیل تولید، تجارت و محیط کسبوکار را در دستورکار قرار دادند.
از اینرو در پرونده «اتاق ایران؛ نهاد حل مسئله» به تشریح و تبیین فعالیتهای اتاق ایران و زیرساختارهای آن در راستای حل مسئله در سال 1404 میپردازیم.
گزارشی که اکنون پیشرو داریم مربوط به اتاق کرمان است.
مهدی طبیبزاده رئیس اتاق یزد در گفتوگویی به ایفای نقش اتاق به عنوان «نهاد حل مسئله» در سال 1404 و تمرکز این اتاق بر سه محور کلیدی که پیوندی عمیق میان اقتصاد، سلامت و سرمایه انسانی تعریف میکند، اشاره کرد.
اتاق کرمان در سالی که پشت سر گذاشتیم علاوه بر پیگیری سه موضوع اصلی که برگرفته از شرایط حاکم بر این استان بوده است، سعی کرده با تعریف اولویتهای کلیدی بر پایه گذر از اقتصاد مبتنی بر منابع به سمت اقتصاد مبتنی بر دانش و اصلاح حکمرانی اقتصادی حرکت کند. سید مهدی طبیبزاده در گفتوگویی به تشریح مسیر حرکت اتاق کرمان میپردازد.
او در این رابطه چالش نخست در سال 1404 را سلامت در مناطق معدنی (پروژه سرچشمه سلامتی) معرفی کرد و گفت: بر اساس آمار سال ۱۴۰۲، ۴ هزار و ۵۵۴ بیمار مرتبط با آلایندههای معدنی در استان کرمان شناسایی شدهاند که شامل ۶۴ مورد سرطان، ۷۵۰ بیماری ریوی، ۳۵۰ مورد گوارشی، هزار و ۸۷۵ مورد اعصاب و روان و یکهزار و ۵۱۵ مورد سایر بیماریهاست.
طبیبزاده درباره این آمار تکاندهنده گفت: وضعیت موجود نشان میدهد در کنار نقش راهبردی معادن در اقتصاد کشور، سلامت نیروی انسانی و ساکنان مناطق معدنخیز بهطور جدی در معرض تهدید است. چالش اصلی، نه اصل فعالیت معدنی، بلکه فقدان یک نظام منسجم، پیشگیرانه و دادهمحور برای پایش سلامت و شناسایی زودهنگام بیماریهاست؛ خلأیی که در سایر استانهای معدنخیز ایران نیز قابل مشاهده و تکرار است.
این فعال اقتصادی به فرسایش جایگاه صادراتی و غلبه خامفروشی به عنوان چالش جدی اشاره و تصریح کرد: استان کرمان با وجود مزیتهای تاریخی در کشاورزی و معدن، سالهاست که در رشد ارزش صادرات غیرنفتی و صدور کالاهای با ارزشافزوده بالا ناکام مانده است. تداوم خامفروشی، ضعف زنجیرههای ارزش و نبود سیاستهای هوشمند، موجب شده بازارهای سنتی و نوظهور بهتدریج از دست رفته و اعتبار تجاری بینالمللی استان که طی نسلها شکل گرفته بود، در حال فرسایش باشد. یکی از پیامدهای نگرانکننده این روند، عدم ورود جوانان به فرآیند تجارت بینالملل و گسست انتقال تجربه و سرمایه اجتماعی بین نسلهاست که استان را در معرض حذف تدریجی از رقابت جهانی قرار داده است.
رئیس اتاق کرمان به چالش سوم اشاره و تصریح کرد: پراکندگی ظرفیتهای انسانی و فقدان زبان مشترک راهبری (پروژه منشأ تحول) به عنوان چالش سوم در اتاق کرمان موردتوجه قرار گرفت. در این رابطه چالش اصلی، پراکندگی انسانهای متعهد و پروژههای اثرگذار است. در کشور انگیزه و تلاش وجود دارد؛ اما چون مدل اتصال منظم و زبان مشترک راهبری میان این افراد شکل نگرفته، اثرگذاریها به یک قدرت جمعی پایدار تبدیل نمیشود. مسئله کمبود توان نیست؛ بلکه نبود یک ساختار همراستاست که بتواند این ظرفیتها را در کنار هم به یک «الماس منسجم» تبدیل کند.
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران درباره ابعاد آسیبهای حوزه سلامت و معدن گفت: تداوم وضعیت فعلی، سالانه حدود 3.۵ هزار میلیارد تومان هزینه درمان با نرخ آزاد را به اقتصاد استان تحمیل میکند و منابع مالی را از مسیر تولید خارج میسازد. کاهش بهرهوری نیروی کار، افزایش غیبت شغلی، ناامنی روانی خانوادهها و تضعیف سرمایه اجتماعی از پیامدهای مستقیم آن است. حل این چالش، شرطی اساسی برای ارتقای کیفیت زندگی و تحقق توسعه پایدار است.
او همچنین آسیبهای رکود صادراتی را تشریح کرد و افزود: ناتوانی در خلق ارزشافزوده، ساختار اقتصادی را در الگوی خاممحور و غیررقابتی تثبیت کرده است. این وضعیت با تضعیف زنجیرههای ارزش، شکنندگی اقتصاد در برابر شوکهای خارجی را تشدید کرده و در سطح بنگاه به افت مقیاس تولید، کاهش سرمایهگذاری و عقبماندگی فناورانه انجامیده است. از منظر اجتماعی نیز انسداد مسیرهای موفقیت، انگیزه کارآفرینی را در نسل جوان از بین میبرد.
طبیبزاده در نهایت آسیبهای حوزه راهبری و سرمایه اجتماعی را بررسی و تأکید کرد: پراکندگی کنشگران باعث میشود ظرفیتهای کشور بهصورت جزیرهای مصرف شوند. این امر منجر به اتلاف منابع، افزایش ریسک همکاریها و از دست رفتن فرصتهای سرمایهگذاری مشترک شده و در سطح فردی، موجب فرسایش انگیزه و احساس تنهایی در کنشگران متعهد میشود.
رئیس اتاق کرمان درباره چگونگی ورود به پروژه سرچشمه سلامتی و حل معضلاتی که سلامتی مردم مناطق معدنخیز را تهدید میکند، گفت: این موضوع در دبیرخانه شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی مطرح و مسیر «طراحی راهحل» جایگزین مطالبهگری صرف شد. از فعالان سلامت، صنعت و فناوری دعوت کردیم تا پروژههای نوآورانهای برای کاهش مواجهه با آلایندهها و پایش هوشمند سلامت تعریف کنند. این پروژه اکنون به عنوان یک مدل ملی برای سایر استانهای معدنی در حال تبیین است.
او در حوزه توسعه بازار و صادرات نیز گفت: اتاق با شناسایی گلوگاههای واقعی تجار، نقش خود را به عنوان نهاد تسهیلگر تقویت کرد. با شبکهسازی ملی و بینالمللی، پیوند مؤثری میان بنگاهها و بازارهای هدف برقرار کردیم. تمرکز بر بازارسازی، حضور هدفمند در نمایشگاهها و حمایت از شرکتهای کوچک و متوسط (SME) بود. همچنین با راهاندازی شتابدهنده صادراتی، وارد مرحله «تاجرپروری» شدیم تا گسست بیننسلی را ترمیم کنیم.
این فعال اقتصادی در شبکه همراستا به پروژه منشأ تحول و جزئیات آن اشاره و تصریح کرد: پس از آشنایی جمعی از مدیران و فعالان استان با تکنولوژی تحولی و زبان مشترک راهبری، این مدل را به یک ساختار رسمی در دبیرخانه شورای گفتوگو تبدیل کردیم. در این مدل، هر فرد از جایگاه «اولشخص» و از موضع تعهد گفتوگو میکند؛ یعنی خود را منشأ آنچه رخ میدهد میداند و برای محقق شدن پروژههای دیگر اعضا میایستد.
رئیس اتاق کرمان در ادامه به تشریح خروجیهای مشخص اقدامات و فعالیتهای انجامشده پرداخت.
خروجیهای حوزه سلامت: بیش از ۳۵ پروژه نوآوری سلامتمحور شناسایی و ساماندهی شد که بخشی از آنها وارد مرحله ارزیابی و تأمین مالی شدهاند. تشکیل شبکه میانرشتهای از متخصصان و تدوین الگوی پایش سلامت از دستاوردهای این بخش است.
خروجیهای توسعه بازار: حضور در ۸۱ نمایشگاه داخلی و بینالمللی، حمایت از ۴۶۰ فعال اقتصادی، ایجاد پاویون اختصاصی در ۶ نمایشگاه خارجی و ۸ نمایشگاه داخلی، و انعقاد تفاهمنامههای نهادمند با کشورهای هدف (چین، اندونزی، پاکستان، عراق و...). همچنین شناسایی ۱۰۰ شرکت در شتابدهنده صادراتی برای طی کردن مسیر رشد.
خروجیهای شبکه همراستا: تعداد شرکتکنندگان کرمانی در دورههای راهبری از ۲۳ نفر به ۷۰ نفر در سال ۱۴۰۴ رسید (از جمله ۱۲ نفر از مدیران ارشد اتاق). اکنون شبکه استانی تشکیل شده و اعضا با تعهد مشخص و پروژههای عملی، اثرگذاری خود را از سطح فردی به سطح شبکهای ارتقا دادهاند.
به اعتقاد طبیبزاده حل نظاممند چالشهای ساختاری در حوزههای سلامت، صادرات و راهبری، پیشران کلیدی توسعه اقتصادی و پایداری اجتماعی ایران خواهد بود. در سطح کلان، ارتقای رقابتپذیری صادرات غیرنفتی به افزایش پایدار درآمدهای ارزی، کاهش وابستگی به نفت و تقویت ثبات اقتصاد کلان منجر میشود. حرکت به سمت تولید کالاها و خدمات با ارزشافزوده بالاتر، بهرهوری سرمایه، فناوری و جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی را ارتقا میدهد. همچنین حل چالشهای زیستمحیطی، توسعه اقتصادی را از شکل پرهزینه و فرساینده، به مسیر پایدار و مسئولانه تبدیل میکند.
او خاطرنشان کرد: برای فعالان اقتصادی بخش خصوصی کاهش ریسکهای نهادی و بهبود پیشبینیپذیری، موجب تقویت سرمایهگذاری، نوآوری و برنامهریزی بلندمدت بنگاهها میشود. این تأثیر در قالب کاهش اصطکاکهای میانبخشی، افزایش اعتماد میان فعالان و ارتقای بهرهوری نیروی کار بهوضوح قابل لمس است. توسعه صادرات نیز مقیاس تولید را افزایش داده و اشتغال مولد ایجاد میکند.
بر اساس اظهارات این عضو هیات نمایندگان اتاق ایران آنچه در طول یک سال 1404 توسط اتاق کرمان شناسایی و انجام شود برای عموم مردم به معنای ارتقای سلامت، کاهش فشار مالی درمان و احساس دیده شدن و حمایت در کنار رشد صنعتی کشور خواهد بود. رشد تولید صادراتمحور به بهبود معیشت، افزایش درآمد خانوار و توزیع متوازنتر فرصتهای اقتصادی منجر میشود.
به اعتقاد او نباید اثر این اقدامات بر امیدآفرینی را نادیده گرفت. طبیبزاده تأکید کرد: باز شدن مسیرهای واقعی موفقیت مبتنی بر مهارت و کارآفرینی، مشارکت اقتصادی جوانان را افزایش داده و مانع مهاجرت نیروی انسانی ماهر میشود. این یک مدل امیدآفرین است که نشان میدهد میتوان همزمان به توسعه اقتصادی و سلامت جامعه اندیشید.
رئیس اتاق کرمان با شناخت از مهمترین مسئله استان یعنی تکیه اقتصاد بر منابع خام که ناپایداری، بهرهوری پایین و عقبماندگی اقتصادی را به دنبال داشته، مسیر راهبردی را گذار از اقتصاد مبتنی بر منابع به اقتصاد مبتنی بر دانش تعریف کرد و افزود: تحقق این گذار، بدون تشخیص دقیق گلوگاهها ممکن نبود. دریافتیم که فاصله عمیقی میان علم و صنعت در کشور و به تبع آن در استان وجود دارد. دانشگاهها و مراکز علمی پر از ایده و استعداد هستند، اما این ظرفیت به دانش کاربردی و ثروت تبدیل نمیشود. از سوی دیگر، صنعت و کسبوکارها با چالش بهرهوری، کمبود نیروی متخصص و نبود زیرساخت نوآوری دستوپنجه نرم میکنند.
این فعال اقتصادی با توجه به عصر تحول دیجیتال، ابزار حل مسئله را «تحقیق و توسعه» و نگرش حاکم بر آن «نوآوری باز» دانست و ادامه داد: نوآوری باز به ما میگوید که برای تحول، باید از تمرکزگرایی دست برداشت و اکوسیستمی ایجاد کرد که در آن واحدهای تخصصی کوچک اما بههمپیوسته بتوانند خلق ارزش کنند. در نتیجه با اتکا به این چارچوب فکری و آیندهپژوهانه، اقدام نوآورانه خود را طراحی کردیم «مرکز نوآوری و تحول در صنعت».
به گفته او ویژگی منحصربهفرد این مرکز در دو نکته اساسی نهفته است: اول، این مرکز را با همکاری مشترک اتاق کرمان و دانشگاه تعریف کردیم. این یک تفاهم نهادی عمیق بود که به مرکز اجازه داد در دل دانشگاه و مشخصاً دانشکده فنی و مهندسی مستقر شود. دوم، استراتژی این مرکز، ایجاد فرآیندهای تعامل مؤثر برای تبدیل ایدهها به دانش کاربردی مورد نیاز صنعت است که همزمان پاسخی پایدار به نیاز مبرم صنایع برای جذب نیروی انسانی متخصص فراهم میآورد.
رئیس اتاق کرمان در بخش دیگری از سخنان خود به رویکرد آیندهنگر برای حل چالشها بر گذار نهادی و ساختاری و «معماری دقیق توسعه استان» اشاره و تأکید کرد: اولویتهای کلیدی اتاق کرمان بر پایه گذار از اقتصاد مبتنی بر منابع به سمت اقتصاد مبتنی بر دانش و اصلاح حکمرانی اقتصادی در محورهای زیر تعریف شده است:
1-حکمرانی دادهمحور و اصلاح فرآیندها: سیاستگذاری در حوزههای کلان از جمله صادرات باید از مدیریتهای مقطعی، واکنشی و سلیقهای به سمت حکمرانی منسجم، پایدار و پیشبینیپذیر حرکت کند؛ بهگونهای که فعالان اقتصادی بتوانند بر مبنای ثبات مقررات و افق روشن تصمیمگیری کنند. توجه ویژه به «حکمرانی دادهمحور» در ارتقای شفافیت و کارایی فضای کسبوکار مؤثر است. این یعنی رصد دقیق و فرآیند پیچیده سرمایهگذاری با دادههای واقعی، تا مشخص شود هر سرمایهگذار در فرآیند سرمایهگذاری خود با چه موانعی روبهروست و کدام حلقه از این زنجیره، سرعت توسعه را کاهش داده است.
2-تکمیل زنجیرههای ارزش و ارتقای جایگاه جهانی: رویکرد ما از اقدامات جزیرهای به نگاه سیستمی بر مبنای «زنجیره ارزش» ارتقا یافته است. تمرکز راهبردی باید از صادرات صرفاً حجمی و مبتنی بر مواد خام، به سمت صادرات ارزشی، فناورانه و برندمحور تغییر یابد تا جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی ارتقا پیدا کند. در این چارچوب، بازسازی و تعمیق زنجیرههای ارزش منطقهای با کشورهای همسایه و بلوکهای پیرامونی، بهعنوان مسیر کمهزینهتر و پایدارتر ورود به بازارهای جهانی اهمیت مییابد. ما به دنبال تکمیل زنجیره ارزش هستیم؛ از زنجیره ارزش کارآفرینی (از شناسایی استعداد در مدارس تا تربیت نیروی کار ماهر) تا اتصال بنگاههای کوچک و متوسط به بازارهای بینالمللی.
3-نسلسازی، تاجرپروری و حفظ نخبگان: آینده صادرات بدون نسلسازی صادرکنندگان و تاجرپروری نظاممند ممکن نیست. انتقال بیننسلی تجربه، اعتبار و شبکههای تجاری یک مأموریت نهادی در سال ۱۴۰۵ خواهد بود. هدف نهایی ما ایجاد محیطی بالنده در کرمان است که نه تنها نخبگان بومی را حفظ کند، بلکه استعدادهای سایر نقاط را نیز برای کار و زندگی به این استان جذب نماید. ما باید مانع مهاجرت نیروی انسانی ماهر شویم و از ظرفیت کرمانیهایی که در حوزه اقتصاد دیجیتال در سراسر کشور و جهان درخشیدهاند، برای تحول استان بهره بگیریم.
4-اقتصاد دیجیتال و حکمرانی هوشمند: در دنیایی که اقتصاد دیجیتال به موتور محرک توسعه تبدیل شده، مسیر حکمرانی اقتصادی به سمت حکمرانی هوشمند، شفاف و مشارکتی در حرکت است. در این مسیر، اتاق کرمان نقش خود را به عنوان بازوی مشورتی و تسهیلگر توسعه اقتصاد دیجیتال ایفا خواهد کرد. دیجیتالیسازی تجارت و هوشمندسازی فرآیندها برای کاهش هزینههای مبادله و تسهیل لجستیک، ستون فقرات رقابتپذیری ما در سال ۱۴۰۵ خواهد بود و مرکز نوآوری و تحول در صنعت یکی از حلقههای اصلی این زنجیره است.
به باور او افق ۱۴۰۵ برای اتاق کرمان یک برنامه مشخص، منسجم و دستیافتنی است. مصمم هستیم با همکاری دانشگاهها، نهادها، تشکلها، دستگاههای اجرایی و مجامع تصمیمساز، نقشه راه توسعه استان را از مسیر اصلاح حکمرانی اقتصادی، توسعه زنجیرههای ارزش و اقتصاد دیجیتال با جدیت دنبال کنیم.