اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و زیرساختارهای آن در سال 1404 در راستای ایفای مأموریتهای خود به عنوان صدای رسای بخش خصوصی رویکردی مبتنی بر عملگرایی و نوآوری را پیش روی خود قرار داد تا بر اساس آن نقش خود در نظام حکمرانی کشور را به مثابه نهاد حل مسئله ایفا کند.
هر چند اتاق ایران، اتاقهای استانی، اتاقهای مشترک، تشکلهای اقتصادی و کمیسیونهای تخصصی اتاق ایران در روزهای پایانی سال به منظور حفظ پایداری جریان، تجارت، تولید و اشتغال، همسو با سیاستهای کلان کشور، اولویتهای شرایط اضطرار را پیگیری کردند، در طول سال 1404 موارد ریشهای برای تسهیل تولید، تجارت و محیط کسبوکار را در دستورکار قرار دادند.
از اینرو در پرونده «اتاق ایران؛ نهاد حل مسئله» به تشریح و تبیین فعالیتهای اتاق ایران و زیرساختارهای آن در راستای حل مسئله در سال 1404 میپردازیم.
یادداشتی که اکنون پیشرو داریم مربوط به اتاق بیرجند بوده که توسط علیرضا خامهزر رئیس این اتاق تهیه شده است.
سال ۱۴۰۴ برای اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی بیرجند، سال تثبیت جایگاه این نهاد بهعنوان «نهاد حل مسئله» در سطح استانی و ملی بود؛ سالی که در آن، اتاق بیرجند با تمرکز بر سه چالش راهبردی شامل ناترازی انرژی و آسیب به تولید، ضعف زنجیره ارزش محصولات راهبردی کشاورزی بهویژه زرشک و توسعهنیافتگی زیرساختهای تجارت مرزی با افغانستان، کوشید از طریق تعامل ساختاریافته با دولت، دستگاه قضایی، مجلس و بخش خصوصی، راهحلهای عملیاتی و ماندگار ارائه دهد.
استان خراسان جنوبی بهواسطه هممرزی با افغانستان، ظرفیتهای معدنی کمنظیر و جایگاه ممتاز در تولید محصولات خاص کشاورزی نظیر زرشک و عناب، از مزیتهای رقابتی ویژهای برخوردار است؛ اما بهرهبرداری مؤثر از این مزیتها، مستلزم حل مسائل ساختاری و مزمن اقتصاد منطقهای است. در این چارچوب، اتاق بیرجند در سال ۱۴۰۴ با رویکردی مسئلهمحور و مبتنی بر گفتوگوی نهادی، سه پرونده کلان را در اولویت قرار داد.
۱. ناترازی انرژی و آسیب به تولید کشاورزی؛ از خاموشی چاهها تا توسعه نیروگاههای خورشیدی
نخستین چالش، ناترازی برق و تبعات آن برای بخش کشاورزی بود. در سالهای اخیر، خاموشی چاههای کشاورزی در فصلهای گرم سال، خسارات جدی به بهرهبرداران وارد کرده و در کنار خشکسالیهای متوالی و افزایش هزینههای تولید، توان مالی کشاورزان را بهشدت کاهش داده است. قطع برق چاهها، علاوه بر افت تولید، موجب تنشهای اجتماعی و بیثباتی درآمدی در مناطق روستایی شده و امنیت غذایی و اشتغال پایدار را تهدید میکند.
اتاق بیرجند از طریق دبیرخانه شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی استان، حل این موضوع را در دستور کار قرار داد. طرح احداث نیروگاههای خورشیدی کوچکمقیاس در مجاورت چاههای کشاورزی، برای نخستینبار در کشور با انعقاد تفاهمنامه پنججانبه میان استانداری، جهاد کشاورزی، شرکت توزیع نیروی برق، بانک قرضالحسنه مهر ایران و اتاق اصناف کشاورزی استان عملیاتی شد. در این مدل، تأمین مالی از طریق تسهیلات قرضالحسنه و مشارکت ۵۰ درصدی بهرهبرداران پیشبینی شد.
با پیگیریهای اتاق و همراهی استاندار و دستگاه قضایی، زمینه ورود صندوق حمایت از توسعه بخش کشاورزی استان برای تأمین مالی موقت تا سقف ۱۵۰ میلیارد ریال فراهم شد و اعطای تسهیلات ارزانقیمت به متقاضیان آغاز شد. این اقدام، نمونهای عینی از مداخله نهادی اتاق در حل یک مسئله ساختاری بود.
خروجی این پیگیریها، آغاز اجرای عملی نیروگاههای خورشیدی در کنار چاههای کشاورزی، کاهش وابستگی به شبکه سراسری در ساعات اوج مصرف، ایجاد منبع درآمد مکمل برای کشاورزان و کاهش تنشهای ناشی از خاموشیها بوده است. در افق میانمدت، این الگو میتواند به تعادلبخشی شبکه برق، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و افزایش تابآوری اقتصادی روستاها منجر شود.
۲. تکمیل زنجیره ارزش زرشک؛ از تولید انبوه تا شهرک تخصصی و بورس محصول
دومین چالش محوری، ضعف ساختاری در زنجیره ارزش محصولات راهبردی کشاورزی بهویژه زرشک بود. خراسان جنوبی قطب اصلی تولید زرشک کشور است؛ اما نبود زیرساختهای متمرکز فرآوری، بستهبندی، انبارداری و بازاریابی موجب شده بخش قابل توجهی از ارزشافزوده این محصول در خارج از استان شکل گیرد. قیمتگذاری در بازارهای خارج از استان، حضور واسطهها و فقدان انبارهای استاندارد برای دپوی محصول، موجب کاهش سهم کشاورزان از عایدی نهایی شده است.
کمیسیون کشاورزی اتاق بیرجند موضوع ایجاد شهرک تخصصی زرشک و عناب را بهعنوان یک پروژه راهبردی پیگیری کرد. برگزاری انتخابات اتحادیه زرشک و آغاز بهکار رسمی آن، نخستین گام در ساماندهی فعالان این حوزه بود. هدف اصلی، تجمیع کارگاههای زرشکپاککنی در یک شهرک تخصصی با کاربریهای فرآوری، بستهبندی، صادرات، صنایع تبدیلی و انبارهای استاندارد است.
در جلسات کارشناسی مشترک با جهاد کشاورزی و مرکز تحقیقات کشاورزی، قطعه زمینی برای احداث این شهرک شناسایی و مکاتبات رسمی برای واگذاری آن انجام شد. اتاق بیرجند موضوع را در سطح ملی و در آستانه سفر ریاستجمهوری به استان نیز پیگیری نمود تا تعیین تکلیف اراضی در دستور کار کارگروههای ذیربط قرار گیرد.
اهمیت این پروژه فقط در ایجاد زیرساخت فیزیکی خلاصه نمیشود؛ بلکه هدف نهایی، انتقال مرجع قیمتگذاری به قطب تولید، ارتقای استانداردهای بهداشتی و میکروبی محصول، توسعه برند ملی زرشک، و زمینهسازی برای شکلگیری تالار بورس زرشک و پایانه صادراتی استان است.
خروجیهای اولیه این رویکرد، افزایش انسجام فعالان، رشد صادرات در پی نوسانات ارزی و افزایش تقاضا از کشورهای همسایه و حوزه خلیجفارس، و ارتقای مطالبهگری سازمانیافته بخش خصوصی بوده است. حل این مسئله، بهطور مستقیم معیشت هزاران خانوار روستایی را بهبود خواهد بخشید و از مهاجرت و ناپایداری اجتماعی جلوگیری میکند.
۳. توسعه دیپلماسی اقتصادی مرزی با افغانستان؛ از تفاهمنامه تا جهش صادرات
مرز ماهیرود طی سالهای اخیر به یکی از فعالترین مرزهای شرقی کشور تبدیل شده و سهم قابلتوجهی در صادرات غیرنفتی ایران به افغانستان دارد. اتاق بیرجند در سال ۱۴۰۴ با رویکرد دیپلماسی اقتصادی فعال بخش خصوصی، نقش استان را در تجارت منطقهای ارتقا داد.
برگزاری نمایشگاه ایران و افغانستان و انعقاد تفاهمنامهها
در همین راستا، نمایشگاه بینالمللی فرصتهای تجاری ایران و افغانستان با میزبانی بیرجند برگزار شد؛ رویدادی که فراتر از یک نمایشگاه، به بستری عملی برای گفتوگوی مستقیم فعالان اقتصادی و شکلگیری همکاریهای اجرایی تبدیل شد.
در جریان این نمایشگاه، چهار تفاهمنامه همکاری اقتصادی، تجاری و علمی میان اتاق بیرجند و نهادهای داخلی و خارجی به امضا رسید، از جمله:
- تفاهمنامه با اتاق تجارت و سرمایهگذاری ولایت فراه افغانستان با محور تسهیل ارتباط فعالان اقتصادی، تبادل هیأتهای تجاری، رفع موانع حملونقل و ایجاد سازوکارهای داوری مشترک
- تفاهمنامه با اتاق قزوین با هدف تقویت همکاریهای بین استانی و اتصال ظرفیتهای تولیدی شرق کشور به بازارهای داخلی و صادراتی
- تفاهمنامه با جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی در راستای ارتقای مهارتهای مدیریتی، آموزشهای تخصصی و توانمندسازی فعالان اقتصادی
سفر هیأت اقتصادی خراسان جنوبی به فراه و هرات
در ادامه این مسیر و بهمنظور عملیاتیسازی توافقات، هیأت اقتصادی خراسان جنوبی متشکل از فعالان بخش خصوصی و نمایندگان بخش دولتی، سفری دو روزه به ولایت فراه و شهر هرات افغانستان انجام داد.
در این سفر، نشستهای مشترکی با طرفهای افغانستانی برگزار و راهکارهای توسعه مبادلات تجاری، تسهیل صادرات، رفع موانع میدانی تجارت و تقویت همکاریهای دوجانبه مورد بررسی قرار گرفت.
یکی از مهمترین محورهای این سفر، پیگیری پروژه راهسازی و آسفالت مسیرهای ترانزیتی بود؛ پروژهای که با اجرای آن، مسافت تردد و ترانزیت کالا به افغانستان حدود ۴۰۰ کیلومتر کاهش مییابد.
این اقدام، نقش مهمی در کاهش هزینههای حملونقل، افزایش رقابتپذیری کالاهای صادراتی، تسهیل تردد تجار و تثبیت جایگاه خراسان جنوبی بهعنوان مسیر اصلی ترانزیت شرق کشور ایفا خواهد کرد.
دستاورد شاخص؛ رتبه نخست صادرات به افغانستان
خراسان جنوبی در سال ۱۴۰۴ موفق به کسب رتبه نخست صادرات قطعی کشور به افغانستان شد؛ دستاوردی که حاصل همافزایی بخش خصوصی و دولتی، توسعه زیرساخت و دیپلماسی اقتصادی فعال است.
نمایشگاهها؛ ابزار عملی توسعه تجارت و جذب سرمایهگذاری
اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی بیرجند در سال ۱۴۰۴، حضور هدفمند در نمایشگاههای تخصصی ملی و بینالمللی را بهعنوان یکی از ابزارهای عملی توسعه تجارت، معرفی ظرفیتهای استان و جذب سرمایهگذاری دنبال کرد. برگزاری نمایشگاه بینالمللی ایران و افغانستان در بیرجند با هدف تقویت تجارت مرزی و گفتوگوی مستقیم فعالان اقتصادی، اعزام هیأت تجاری استان به نمایشگاه بینالمللی صنایع غذایی گلفود دبی برای معرفی محصولات مزیتدار خراسان جنوبی و توسعه بازارهای صادراتی، و همچنین حضور در نمایشگاه اکسپو ۲۰۲۵ با رویکرد معرفی توانمندیهای اقتصادی استان در سطح جهانی، از مهمترین اقدامات نمایشگاهی اتاق بیرجند در این دوره بود.
در حوزه معدن نیز، پاویون خراسان جنوبی در نمایشگاه بینالمللی ایران کانماین ۲۰۲۵ با محوریت اتاق بیرجند، ظرفیتهای متنوع معدنی استان از جمله طلا، زغالسنگ، عناصر نادر خاکی، بنتونیت و سنگهای تزئینی را معرفی کرد و با ارائه فرصتهای سرمایهگذاری و همکاریهای فناورانه، زمینه تعامل سرمایهگذاران داخلی و خارجی با فعالان بخش معدن استان را فراهم ساخت.
این حضورهای نمایشگاهی در مجموع در راستای اتصال تولید استان به بازارهای داخلی و خارجی، تکمیل زنجیره ارزش، تقویت برند محصولات مزیتدار و تثبیت جایگاه خراسان جنوبی بهعنوان قطب نوظهور تجارت و معدن در شرق کشور ارزیابی میشود.
نوآوری در سال ۱۴۰۴؛ از گفتوگوی مؤثر تا مدلهای تأمین مالی ترکیبی
در حوزه نوآوری، اتاق بیرجند دو اقدام شاخص را عملیاتی کرد: نخست، طراحی مدل تأمین مالی ترکیبی (مشارکت مردمی–تسهیلات قرضالحسنه–منابع صندوق حمایت) برای توسعه نیروگاههای خورشیدی کشاورزی و دوم، نهادینهسازی سازوکار داوری و درج شرط ارجاع اختلاف به مراکز داوری اتاق بیرجند در قراردادهای تجاری ایران و افغانستان.
همچنین، ارتقای عملکرد شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی استان و کسب امتیاز ۹۴/۹۳ در ارزیابی ملی و ارتقای رتبه، نشاندهنده کارآمدی مدل گفتوگوی نهادی در حل مسائل استان است. این شورا به بستری مؤثر برای طرح نظاممند مشکلات و پیگیری تا حصول نتیجه تبدیل شده است.
افق ۱۴۰۵؛ تعمیق زنجیره ارزش و توسعه اقتصادی
برای سال جاری اتاق بیرجند سه اولویت راهبردی را دنبال میکند.
نخست، تسریع در احداث شهرک تخصصی زرشک و عناب و توسعه صنایع فرآوری معدنی بهمنظور جلوگیری از خامفروشی
دوم، تعمیق همکاریهای اقتصادی با افغانستان و تبدیل استان خراسان به هاب خدمات فنی و مهندسی در حوزه معدن و کشاورزی
سوم، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و زیرساختهای پشتیبان تولید با هدف افزایش تابآوری اقتصاد استان
اتاق بیرجند بر این باور است که حل مسائل اقتصادی، تنها از مسیر گفتوگوی نهادی، همافزایی بینبخشی و اعتماد به بخش خصوصی میگذرد. تجربه سال ۱۴۰۴ نشان داد که حتی در شرایط محدودیت منابع و تنگناهای ملی، میتوان با اراده جمعی و مدیریت مسئلهمحور، گامهای مؤثر و امیدآفرین برای توسعه برداشت.