در نشست کمیسیون استاندارد، محیط زیست، توسعه پایدار و آب اتاق ایران کارشناسان و اعضا به بررسی جامع وضعیت منابع آبی کشور پرداختند. در این جلسه دادههای نگرانکنندهای درباره کاهش رواناب، افت آبهای زیرزمینی، فرونشست زمین و ضرورت تغییر رویکرد مدیریت آب ارائه شد.
محور اصلی این نشست بررسی ابرچالش آب در ایران بود. سخنرانان با استناد به دادههای آماری از کاهش ۴۳ درصدی رواناب، افت شدید سفرههای آب زیرزمینی و تغییر الگوی بارش در کشور سخن گفتند و راهکارهایی برای برونرفت از این بحران ارائه دادند.
در ابتدای جلسه، کارشناس با ارائه تحلیل مقایسهای دو دوره بین سالهای ۶۰ تا ۷۸ و ۷۸ تا ۹۵ از کاهش شدید رواناب در کشور خبر داد و اعلام کرد که در طول این ۳۵ تا ۴۰ سال، نهتنها میزان بارش کاهش یافته، بلکه نرخ کاهش رواناب بسیار شدیدتر از کاهش بارندگی بوده است.
او اعلام کرد: رواناب کشور از ۱۰۴ میلیارد متر مکعب در سال بین سالهای ۶۰ تا ۷۷ به ۵۹ میلیارد متر مکعب کاهش یافته است. این کارشناس حوزه آب به کاهش بارندگی و رواناب به یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار افزایش سطح زیر کشت، کاهش بارش برف و افت آبهای زیرزمینی اشاره کرد و افزود: منابعی که سفرههای زیرزمینی را تغذیه میکردند، یا کاهش یافتهاند یا کاملاً قطع شدهاند.
از نکات قابل توجه این نشست، ارائه شواهدی از تغییر الگوی بارش در کشور بود. بر اساس گزارشی که در این نشست ارائه شد در برخی حوزههای آبریز مانند کرخه، بارش حدود ۴ تا ۸ درصد افزایش یافته؛ اما رواناب حدود ۱۲ درصد کاهش داشته است. همچنین در گرگانرود نیز با وجود ۱۲ درصد افزایش بارش، رواناب کاهش یافته است.
نکته نگرانکننده دیگر این بود که استانهایی مانند هرمزگان، کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسانهای جنوبی و رضوی، بیشترین افزایش بارندگی را تجربه کردهاند. این موضوع نشان میدهد الگوی بارش در کشور طی ۲۰ تا ۲۵ سال اخیر در حال تغییر بنیادی است و مناطق کمآب جنوبی بارش بیشتری دریافت میکنند، در حالی که شمال کشور با کاهش روبهروست.
افت سطح آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین
در بخش دیگری از جلسه، وضعیت اضافه برداشت از سفرههای آب زیرزمینی مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس آمار ارائهشده که حاصل تحقیقات دانشگاه شیراز است، کسری تجمعی آب زیرزمینی به ۳۶۰ میلیارد متر مکعب رسیده است. در حال حاضر تنها دشتهای استان ایلام در وضعیت مثبت قرار دارند و تمامی دشتهای سایر استانهای کشور با کسری مواجه هستند.
فرونشست زمین به عنوان پیامد مستقیم این اضافه برداشت نیز مورد توجه قرار گرفت. بیشترین میزان فرونشست در کرمان و فارس گزارش شد و پس از آن اصفهان قرار داشت. این فرونشستها که ۲۸ درصد زمینهای برخی مناطق را تحت تأثیر قرار داده، بیانگر آن است که بخشی از تمدن ایران در خطر جدی قرار دارد.
دادههای مربوط به آب تجدیدپذیر کشور نیز در این نشست تشریح شد. از ۴۰۰ میلیارد متر مکعب بارش سالانه کشور، حدود ۷۳ درصد تبخیر میشود و مابقی، حدود ۱۱۰ میلیارد متر مکعب، به عنوان آب تجدیدپذیر در دسترس است. کارشناسان اعلام کردند که سرانه آب تجدیدپذیر از حدود ۲۳۰۰ متر مکعب در گذشته به ۱۱۰۰ متر مکعب در سال رسیده است.
یکی از عوامل اصلی این کاهش، افزایش جمعیت کشور عنوان شد. در حال حاضر ایران با ۱۲۰ درصد برداشت از منابع تجدیدپذیر در استان گلستان، ۵۶ درصد در مازندران، ۱۲۰ درصد در دشت تشت و ۹۶ درصد در حوزه ارومیه، یکی از بالاترین نرخهای بهرهبرداری از منابع آبی در جهان را دارد. برای مقایسه، چین با جمعیتی چند برابر ایران، تنها ۲۰ تا ۳۰ درصد از منابع تجدیدپذیرش بهره میبرد.
راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت بحران آب
در بخش راهکارها، چهار محور اصلی مطرح شد: نخست، کاهش شدید مصرف آب با اولویت تأمین آب آشامیدنی سالم برای همه شهروندان. دوم، کاهش برداشت از آب زیرزمینی به میزان ۱۵ تا ۲۵ میلیارد متر مکعب در سال، بهمانند تجربه موفق اسپانیا، استرالیا و کالیفرنیا که منجر به تجدید سفرههای آبی شد.
سوم، افزایش بهرهوری آب با چهار معیار اصلی: توجیه اقتصادی، حفظ نظم اجتماعی، صیانت از حقوق نسلهای آینده و جلوگیری از تخریب محیط زیست. کارشناسان بر کشت محصولاتی با مصرف آب کمتر و ترویج آبیاری مدرن تأکید کردند. چهارم، مدیریت آب مجازی؛ بدین معنا که ایران باید محصولات کمآب را صادر و محصولات پرآب را وارد کند تا از فشار بر منابع آبی کاسته شود.
همچنین پیشنهاد شد که ایران با کشورهای دارای آب فراوان و زمین زراعی مناسب مانند گرجستان و قزاقستان در تولید محصولات کشاورزی مشارکت سرمایهگذاری داشته باشد تا امنیت غذایی کشور از طریق منابع خارجی نیز تأمین شود.
دیدگاه انتقادی درباره مدیریت کلان آب
در ادامه سعید تاجیک، نایبرئیس کمیسیون با رویکردی انتقادی به این موضوع بحران آب پرداخت و گفت: مسئله آب فقط یک مسئله فنی نیست. آنچه جای آن خالی است، مدیریت عقلانی و سپردن تصمیمها به داوری خرد جمعی است. او با اشاره به اندیشههای فارابی از غفلت دولتها از ابزارهای اخلاق عملی و حکمت در مدیریت منابع مشترک انتقاد کرد.
این فعال اقتصادی بر این نکته تأکید کرد که نسخهپیچی واحد برای کشوری با تنوع سرزمینی بالا اشتباه است، آنچه در شمال کشور درست است، برای جنوب یا کویر مرکزی مناسب نیست. وزارت نیرو و وزارت کشاورزی با جمع و تفریق اعداد تصمیم میگیرند، بدون اینکه آمایش سرزمین را در نظر بگیرند.
تاجیک همچنین از مقاومت اجتماعی در برابر تغییر الگوی کشاورزی سنتی سخن گفت و اضافه کرد:: کشاورزانی که سالها با یک روش زندگی کردهاند، به راحتی مدل زندگی خود را تغییر نمیدهند. اگر جابهجایی اجباری اتفاق بیفتد، همانند آنچه برای ساکنان مناطق سدسازی شده پیش آمد، آسیبهای اجتماعی عمیق خواهیم داشت.
نقش بخش خصوصی در مدیریت بحران آب
در ادامه جلسه، بر نقش بخش خصوصی در حل معضل آب تأکید شد. همچنین ارزشگذاری اقتصادی واقعی آب نیز مطرح و گفته شد که ۸۰ میلیارد متر مکعب آب مصرفشده در بخش کشاورزی ایران، معادل ۳۸ تا ۴۰ میلیارد دلار ارزش دارد؛ اما بازدهی اقتصادی آن بسیار پایینتر از این رقم است.
در پایان نشست، اعضا توافق کردند که بحران آب ایران ابعاد ساختاری دارد و صرف اقدامات فنی کافی نیست. جمعبندی کلی جلسه بر این ارقام هشداردهنده متمرکز بود: کاهش سرانه آب تجدیدپذیر از ۲۳۰۰ به ۱۱۰۰ متر مکعب، کاهش رواناب از ۱۰۴ به ۵۹ میلیارد متر مکعب، کسری تجمعی ۳۶۰ میلیارد مترمکعبی آبهای زیرزمینی و اضافه برداشت بیش از ۸۱ درصد آب تجدیدپذیر کشور.
همچنین مقرر شد کمیسیون در جلسات آتی راهکارهای عملیاتی برای کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، بهبود قیمتگذاری آب و تقویت همکاری با کشورهای دارای ظرفیت کشاورزی بالا را با حضور نمایندگان وزارت نیرو، وزارت کشاورزی و سایر نهادهای ذیربط بررسی کند.